W Wiedniu przez dwa dni – 8 i 9 września 2026 roku – spotkali się artyści/stki, badacze/ki, przedstawiciele/ki sektora zdrowia, organizacji społecznych, instytucji kultury i decydenci, aby rozmawiać o tym, co aktualnie dzieje się na styku kultury, sztuki, zdrowia i dobrostanu w Europie. Forum Culture & Health stało się przestrzenią nie tylko do prezentowania wyników badań, ale przede wszystkim do konfrontowania ich z praktyką – od tańca i muzyki, przez sztuki wizualne i teatr, po działania w szpitalach, domach opieki, społecznościach lokalnych czy wśród osób doświadczających wykluczenia. 

Forum jest częścią czteroletniej, współfinansowanej przez Unię Europejską Platformy CultureAndHealth, która łączy 18 organizacji z 16 krajów UE. Jej celem jest wspieranie artystów działających na styku sektora kultury, zdrowia, opieki i usług społecznych oraz tworzenie warunków, w których tego rodzaju inicjatywy mogą rozwijać się także dzięki zmianom w politykach publicznych. 

Program wiedeńskiego spotkania dobrze pokazuje, jak szeroko dziś rozumiany jest związek kultury ze zdrowiem. Pierwszego dnia jednym z najważniejszych tematów była kwestia dowodów naukowych na wpływ sztuki na zdrowie – wykład inauguracyjny wygłosiła prof. Vicky Karkou z Edge Hill University, przedstawiając przegląd najnowszych badań, ale także wskazując obszary, w których dowody pozostają niewystarczające. W kolejnych sesjach prezentowano konkretne praktyki: od muzyki i tańca jako narzędzi budowania relacji, przez działania artystyczne w opiece paliatywnej, po projekty dotyczące zdrowia psychicznego młodych ludzi czy dobrostanu pracowników ochrony zdrowia. 

Drugiego dnia punkt ciężkości przesunął się między innymi na samotność i więzi społeczne. Wykład Flory Gall z Caritas Wiedeń odnosił ustalenia raportu FORESIGHT dotyczącego samotności w Austrii do potencjału sztuki i kultury w przeciwdziałaniu izolacji. Nie był to zresztą temat wyłącznie teoretyczny – Gall przybliżyła uczestnikom inicjatywę Plaudernetz, czyli linię telefoniczną przeciwdziałającą samotności, w ramach której odbyło się już ponad 50 tysięcy rozmów. 

Ważne było więc pytanie nie tylko o to, czy sztuka poprawia zdrowie, ale także: w jaki sposób, dla kogo, w jakich warunkach i jak przełożyć rosnącą liczbę dowodów na konkretne działania i decyzje publiczne. Jak podkreślano podczas Forum, kultura coraz częściej przestaje być traktowana jako „dodatek” do systemu zdrowia, a zaczyna być postrzegana jako jeden z jego zasobów – zwłaszcza w tych przestrzeniach, w których leczenie farmakologiczne nie jest odpowiedzią na potrzeby. 

Ważnym elementem Forum – obok wykładów i paneli – były też warsztaty oraz sieciowanie samych artystów i artystek z całej Europy, którzy na co dzień rozwijają projekty kulturalne wspierające zdrowie i więzi społeczne.  

Przedstawicielki Fundacji PASMO – Edyta Ruta i Aleksandra Kozik, reprezentującej Polskę w Platformie CultureAndHealth – wzięły udział w konferencji w Wiedniu, przedstawiając sytuację kultury i zdrowia w Polsce, nawiązując relacje i kontakty oraz rozmawiając o potencjalnych współpracach i projektach. To właśnie w ramach Platformy CultureAndHealth PASMO organizuje w Polsce otwarte nabory dla artystów i artystek łączących sztukę ze zdrowiem i dobrostanem społecznym – edycja „Kultura i Zdrowie 2026” trwa do 30 września, a osoby artystyczne mogą zdobyć 15 000 zł na realizację własnego projektu. Szczegóły i zgłoszenia: pasmo.org.pl/open-call-kultura-i-zdrowie-2026. 

Informacje ze świata 

Forum w Wiedniu było też okazją, by usłyszeć, co w obszarze kultury i zdrowia dzieje się aktualnie w innych krajach Europy. Poniżej kilka wątków, które pojawiły się w kuluarowych rozmowach i sesjach, a które warto śledzić dalej. 

Ukraina: sztuka jako oficjalny element rehabilitacji medycznej 

We Lwowie działa UNBROKEN – Narodowe Centrum Rehabilitacyjne, część First Lviv Medical Union, największej placówki medycznej na Ukrainie. To dziś jeden z pierwszych szpitali w kraju, w którym terapia sztuką została formalnie włączona do klinicznych protokołów leczenia – wykorzystuje się ją nie tylko jako wsparcie, ale też jako narzędzie oceny stanu emocjonalnego i psychicznego pacjentów. W ramach programu UNBROKEN Art pacjenci – żołnierze i cywile poszkodowani w wojnie – pracują z ceramiką, tkactwem i malarstwem; dla wielu z nich rysowanie stało się pierwszym sposobem wyrażenia doświadczeń, zanim byli gotowi mówić o nich wprost. To dobrze ilustruje temat poruszany na Forum również przez Veronikę Skliarovą (Art Therapy Force) – sztuka jako rozpoznane i skuteczne narzędzie pracy z traumą wojenną weteranów. 

Austria: od telefonu przeciw samotności do systemowego social prescribing 

Obok Plaudernetz, wspomnianego przez Florę Gall, Austria rozwija też systemowo social prescribing – receptę społeczną, w ramach której lekarze pierwszego kontaktu kierują pacjentów do odpowiednio przeszkolonych specjalistów (tzw. link workerów), którzy pomagają dobrać właściwe lokalne oferty: od zajęć artystycznych, przez grupy sąsiedzkie, po poradnictwo. Model koordynuje Gesundheit Österreich GmbH (GÖG), Narodowy Instytut Zdrowia Publicznego, na zlecenie austriackiego Ministerstwa ds. Pracy, Spraw Społecznych, Zdrowia i Ochrony Konsumentów. Od 2021 roku przeprowadzono już trzy nabory grantowe obejmujące 24 placówki podstawowej opieki zdrowotnej, a najnowsza ewaluacja wskazuje, że 93% uczestników poleciłoby ten model innym. 

Hiszpania: kultura i zdrowie łączą siły na poziomie ministerialnym 

Hiszpańskie Ministerstwa Zdrowia i Kultury podpisały porozumienie międzyresortowe na rzecz integrowania sztuki z opieką zdrowotną, ze szczególnym naciskiem na zdrowie psychiczne. W ramach współpracy oba resorty przygotują wspólny przewodnik ułatwiający wprowadzanie praktyk kulturowych do placówek ochrony zdrowia, uruchomią program szkoleniowy dla pracowników służby zdrowia, menedżerów kultury i artystów oraz będą – wspólnie z regionami autonomicznymi – zbierać i upowszechniać dobre praktyki łączące sztukę z procesami terapeutycznymi. Porozumienie przewiduje też rozwój tzw. cultural prescription (przepisywania kultury) jako narzędzia wspierającego zdrowie psychiczne i powrót do zdrowia po kryzysach psychicznych. 

The Lancet: globalna seria o zdrowotnych korzyściach sztuki 

22 września 2026 roku  ma się ukazać długo zapowiadana seria czasopisma The Lancet poświęcona zdrowotnym korzyściom sztuki, przygotowana przez Jameel Arts & Health Lab we współpracy z WHO. Publikacja, prowadzona przez prof. Nishę Sajnani (NYU Steinhardt) oraz Nilsa Fietje (Biuro Regionalne WHO dla Europy), obejmie artykuł wprowadzający, policy roadmap oraz esej fotograficzny prezentujący projekty arts-in-health z całego świata. Prace nad serią angażowały ponad 27 badaczy, artystów i kuratorów z kilkunastu krajów, a jej publikację zaplanowano tak, by zbiegła się z trzecią doroczną konferencją poświęconą sztuce i zdrowiu w Nowym Jorku, odbywającą się w ramach UNGA Healing Arts Week. 

Red Noses: śmiech jako narzędzie pracy z personelem medycznym 

Działająca od 1994 roku w Austrii, a dziś obecna w 11 krajach organizacja Red Noses International znana jest przede wszystkim z pracy klaunów medycznych z dziećmi w szpitalach. Coraz większą rolę odgrywają jednak jej warsztaty adresowane bezpośrednio do personelu medycznego i opiekuńczego – uczą one wykorzystania kreatywności, humoru i zabawy w codziennej pracy, a ich celem jest nie tylko wsparcie pacjentów, ale też wzmocnienie dobrostanu samego personelu i poprawa komunikacji w zespołach. To dobrze koresponduje z obserwacją z Forum, że po tego typu warsztatach uczestnicy zauważają, że ich relacje w zespole układają się lepiej. 

Udział przedstawicielek Fundacji PASMO w wydarzeniu został dofinansowany przez Instytut Adama Mickiewicza w ramach programu NetWorks ze środków Ministerstwa Kultury i Dziedzictwa Narodowego.