Oglądając otwarcie Zimowych Igrzysk Olimpijskich Mediolan–Cortina 2026, przyszło mi do głowy, że właściwie nie wiem, jak zaczęły się te wielkie artystyczne celebracje. Są one zawsze świetnie wyreżyserowanymi widowiskami artystycznymi nawiązującymi do historii i kultury kraju i miasta organizujących dane Igrzyska, ale na pewnym poziomie w moim umyśle pojawia się zgrzyt: sport często nie łączy się ze sztuką we współczesnej narracji. Skąd w takim razie pomysł, żeby otwierać igrzyska sportowe spektaklem artystycznym?

Tak zrodził się pomysł na ten artykuł — o historii ceremonii otwarcia Igrzysk Olimpijskich, ale też, by nieco przełamać ciąg poważnych, cięższych tematów w naszych tekstach.

Pierwsze nowożytne igrzyska

W Londynie w 1908 r. po raz pierwszy odbyła się parada reprezentacji w narodowych strojach sportowych. Igrzyska w Paryżu w 1924 r. były pierwszymi, które dokładnie sfilmowano. Na otwarciu, tak jak w poprzednich latach, odbyła się parada, przemowy i wypuszczono gołębie.

Igrzyska Hitlera

Otwarcie igrzysk w Berlinie w 1936 r. było pierwszym skokiem w skali przedsięwzięcia. Był to świadomy zabieg propagandowy — Hitler, jak zawsze, chciał pokazać „aryjską potęgę” Trzeciej Rzeszy. To właśnie wtedy po raz pierwszy odbyła się sztafeta z płomieniem olimpijskim. Zaplanowano ją jako wizualne powiązanie rzekomego aryjskiego ideału rasowego ze starożytną Grecją. Sztafetę sfilmowała Leni Riefenstahl i umieściła ją w dwuczęściowym filmie dokumentalnym o igrzyskach pt. Olympia.²
Igrzyska w Berlinie były również pierwszymi nadawanymi na żywo w telewizji.³

Po II wojnie światowej sztafetę olimpijską przekształcono w symbol starożytnego „pokoju olimpijskiego”.

Zimna wojna i telewizja

Rozwój telewizji stał się dźwignią rozbudowy ceremonii otwarcia. W 1964 r., kiedy igrzyska odbyły się po raz pierwszy w Tokio, wykorzystano satelity do transmisji wydarzeń do Europy i Ameryki Północnej. Dzięki temu ceremonia stała się narzędziem promocji Japonii — jej kultury, historii i wizerunku międzynarodowego. Znicz odpalał 19‑letni Yashinori Sakai, urodzony w Hiroshimie w dniu ataku atomowego; narracja wokół jego wyboru symbolizowała Japonię jako kraj pokoju „powstający z popiołów”.⁴

Igrzyska w Moskwie w 1980 r. i w Los Angeles w 1984 r. stanowią świetny przykład rywalizacji między ZSRR a USA.

W Moskwie zaprezentowano choreografie gimnastyczne, tańce ludowe, mozaikowe obrazy na trybunach z kolorowych plansz oraz taniec dzieci w kostiumach maskotki Miszki.⁵

W Los Angeles na stadion wleciał Bill Suitor — „Rocket Man” — na jetpacku. Wśród występów artystycznych znalazła się Etta James wykonująca jazzowy klasyk When the Saints Go Marching In, występ 84 pianistów grających Gershwina a orkiestra wojskowa uformowała kręgi olimpijskie. Zamiast rosyjskich tańców ludowych były taneczne inscenizacje Dzikiego Zachodu, niczym z musicalu Oklahoma!Po raz pierwszy transmisja igrzysk była finansowana w całości z reklam, dlatego audycję często przerywano blokami reklamowymi.⁶

Nowe tysiąclecie — technologia i monumentalność

W 2000 r. Sydney stworzyło multimedialne widowisko o Australii — od natury i podwodnych scen z ogromnymi lalkami, przez tradycyjne tańce i pieśni Aborygenów, przez kolonizację i industrializację z cyrkowymi akrobacjami (i dziwną celebracją blachy), aż do finału z setkami stepujących tancerzy. W trakcie wykorzystano różnego rodzaju zrobotyzowane ramiona i inne technologiczne elementy scenografii.

Technologia stała się ważnym elementem kolejnych otwarć igrzysk.

Igrzyska w Atenach w 2004 r. były pierwszymi, które pamiętam z dzieciństwa. Współcześnie widzę niezwykłą skalę tamtego widowiska — nieckę napełnioną wodą pośrodku stadionu, projekcje, mappingi, trójwymiarowe wizualizacje na parze wodnej. Prezentacje odtwarzały greckie dzieła sztuki, zwłaszcza te związane z kulturą fizyczną, od starożytności po pierwsze nowożytne igrzyska z 1896 r. Po paradzie narodów zaśpiewała Björk i przekazano pozdrowienia z Międzynarodowej Stacji Kosmicznej.

Największe wrażenie wywarły jednak na mnie otwarcia w Pekinie (2008) i Londynie (2012).

Pekin 2008

W spektaklu brało udział 14 tys. artystów — sama ta liczba ukazuje skalę przedsięwzięcia. Widowisko rozpoczęło się od podświetlanych bębnów i idealnie zsynchronizowanych 2008 bębniarzy. Moment, w którym gasną światła i widać jedynie czerwone pałeczki, jest po prostu niewiarygodny. Później fragment podłogi jest odsłonięty prezentując poruszające się platformy „czcionki” z chińskimi znakami. Znaki falują w mechanicznej choreografii, która okazuje się wcale nie być mechaniczna – każda z „czcionek” jest poruszana przez osobę znajdującą się w środku.

Następnie zaprezentowano tradycyjne chińskie sztuki teatralne. Pojawiły się ogromne pióra (lub wiosła), które ułożone obok siebie tworzyły obraz — nieco podobny do plansz układanych na igrzyskach w Moskwie w 1980 r. ale na zupełnie inną skalę i z innym przekazem.

Po kolejnych wieloosobowych choreografiach nastąpił moment wyciszenia: pokazy tai chi wśród projekcji na jedwabiach, którymi operowali ręcznie inni performerzy. Niezwykle pamiętnym momentem był podświetlony globus, po którym biegali artyści, symbolizując jedność Chin z resztą świata. Wokaliści śpiewali w tym fragmencie piosenkę z chińsko‑angielskim tekstem, podkreślającą ideę globalnej wspólnoty.⁷

Londyn 2012

Ceremonię wyreżyserował Danny Boyle, a wzięła w niej udział plejada brytyjskich gwiazd. Widowisko zaczęło się od zielonych pastwisk i sielskich scenek wiejskiego życia przy akompaniamencie dziecięcych chórów. Kenneth Branagh jako Isambard Kingdom Brunel, w garniturze i cylindrze, wyrecytował fragment „Burzy” Szekspira, rozpoczynając symboliczną rewolucję przemysłową. Sceneria zaczęła się zmieniać — trawy i pola ustąpiły miejsca maszynom i kominom. Robotnicy ciężko pracowali przy maszynach, podczas gdy przedstawiciele elit w cylindrach tańczyli i „dyrygowali” całym procesem. Pojawiły się różne grupy społeczne: sufrażystki, żołnierze, Beatlesi. Wszyscy razem odlali z metalu olimpijskie kręgi. Chwilę później James Bond „wyskoczył” z Królową Elżbietą ze spadochronem nad stadionem.
Następnie nadszedł chyba najbardziej rozpoznawalny moment całej ceremonii — skecz muzyczny z Jasiem Fasolą grającym Chariots of Fire Vangelisa.
W ramach sztafety olimpijskiej David Beckham płynął motorówką po Tamizie z pochodnią. Po paradzie narodów Arctic Monkeys zagrali Come Together, a rowerzyści ze świecącymi ptakami na plecach okrążyli stadion, zastępując tradycyjne wypuszczenie gołębi pokoju. ⁸

Obie te ceremonie zorganizowano na podobną, ogromną skalę, ale każda była wyreżyserowana zgodnie z kulturą i wrażliwością kraju organizującego: chińskie otwarcie — perfekcyjnie zsynchronizowane, monumentalne; brytyjskie — swobodniejsze, humorystyczne, ale pełne dumy ze swojej historii.

Od 2012 wszystkie otwarcia, które oglądałam mi się podobały, ale żadna nie zafascynowała. Może współczesne ceremonie nie mają już tej „niesamowitości”, może ja dorosłam i trudniej mnie zachwycić. Niezależnie od tego, zawsze doceniam ogrom pracy organizacyjnej, który trzeba włożyć w każde otwarcie. Próba wyobrażenia sobie, jak skoordynowano spektakl na Sekwanie w 2024 r., albo zsynchronizowanie parady narodów w czterech miejscach na tegorocznym otwarciu, przyprawia mnie o ból głowy.

Odpowiadając wprost na pytanie postawione na początku: skąd wzięły się występy artystyczne na ceremoniach otwarcia?

Wzięły się z naturalnej potrzeby prezentowania kultury własnego kraju i opowiadania o jego historii. Każde państwo ma coś, czym chce się pochwalić — a czasem coś, co woli ukryć — dlatego ceremonie stały się przestrzenią dla społecznej dyplomacji, budowania wizerunku, a momentami wręcz narzędziem propagandy. Rozwój technologii telewizyjnej umożliwił transmitowanie otwarć na cały świat, a gdy organizatorzy uzyskali dostęp do globalnej publiczności, zaczęli tworzyć widowiska o coraz większym rozmachu. W moim odczuciu kulminację tej tendencji stanowiły ceremonie otwarcia w 2008 i 2012 roku. Zakładam też, że reklamy i sponsorzy znacząco przyczyniają się do skali wydarzeń, wpływając na możliwości produkcyjne. Jednocześnie rozwój innych technologii — i kreatywne ich wykorzystanie przez artystów w różnego typu projektach — pozwala budować narracje w spektaklach olimpijskich w jeszcze ciekawszy sposób, tak że widownia może być zaskakiwana i zachwycana co dwa lata.

Igrzyska Artystyczne — zapomniany rozdział olimpijskiej historii

Ciekawym, zupełnie innym, mało znanym wątkiem w historii olimpiad były konkursy artystyczne organizowane przy igrzyskach w latach 1912–1948. Pierre de Coubertin, główny motor powstania współczesnych igrzysk olimpijskich i fundator Międzynarodowego Komitetu Olimpijskiego, chciał, by igrzyska nawiązywały do starożytnych nie tylko w aspekcie sportowym, ale również artystycznym. W starożytnej Grecji obok zawodów sportowych organizowano konkursy muzyczne, oratorskie i aktorskie.

W 1912 r. udało się wreszcie zrealizować jego pomysł. Na Igrzyska w Sztokholmie artyści mogli zgłaszać prace inspirowane sportem w kategoriach: architektury, rzeźby, malarstwa, muzyki i literatury. Sam Coubertin zgłosił pod pseudonimem Odę do Sportu i wygrał złoty medal w kategorii literackiej. Walter Winans — Amerykanin, który wcześniej zdobył dwa medale w strzelectwie — zdobył złoto w konkursie rzeźbiarskim.

Uczestnictwo w konkursach było niewielkie, a jury często nie przyznawało medali innych niż złote, uznając pozostałe prace za niewystarczająco dobre. Konkursy artystyczne odbyły się na siedmiu letnich igrzyskach, ale zapisy wielu z nich się nie zachowały, a przyznane medale zostały później wykreślone z rejestrów olimpijskich.^{9 10}

Sztuka na szczęście pozostała silnym elementem olimpijskiej tradycji. Poza identyfikacją wizualną igrzysk projektowane są nowe obiekty sportowe, maskotki, stroje sportowe i galowe dla uczestników ze wszystkich krajów, a przede wszystkim — organizowane są imponujące ceremonie otwarcia.

Serdecznie polecam powrót do otwarć igrzysk ze swojego dzieciństwa i porównanie ich ze współczesnymi. Większość jest dostępna na kanale Olympics na YouTube — to właśnie one stanowiły jedno z ważniejszych źródeł przy pisaniu tego artykułu.¹¹

---

1. „The Opening Ceremony” w serwisie Igrzysk Olimpijskich: https://www.olympics.com/en/news/the-opening-ceremony ↩︎
2. Erin Blakemore „Leni Riefenstahl’s Nazi Olympics” w JSTOR Daily: https://daily.jstor.org/leni-riefenstahls-nazi-olympics/ ↩︎
3. Przegląd otwarcia Igrzysk w Berlinie 1936: https://www.youtube.com/watch?v=1K2ym32Qfb8 ↩︎
4. Tokio 1964: https://www.youtube.com/watch?v=JOIYgXzMSC4 ↩︎
5. Moskwa 1980: https://www.youtube.com/watch?v=x5CWzfW7ank ↩︎
6. LA 1984: https://www.youtube.com/watch?v=qyH7UOXNIJE ↩︎
7. Pekin 2008: https://www.youtube.com/watch?v=bufV3EgyPGU&t=15332s ↩︎
8. Londyn 2012: https://www.youtube.com/watch?v=4As0e4de-rI&t=13188s ↩︎
9. Madeleine Piggott „The Secret History of Art at the Olympics” w Singulart: https://www.singulart.com/blog/en/2021/07/23/the-secret-history-of-art-at-the-olympics/?srsltid=AfmBOoqwGhnSpH_J4ozhh_7oDm5rdO_QbLXElC7DDC1U29RLmjZpUOBK ↩︎
10. Scott Allen „From 1912 to 1948, Art Competitions Were Part of the Olympics” w Mental Floss: https://www.mentalfloss.com/article/31269/1912-1948-art-competitions-were-part-olympics ↩︎
11. kanał Olympics na Yutube: https://www.youtube.com/@Olympics ↩︎

Oficjalna strona Igrzysk Olimpijskich: https://www.olympics.com/en/olympic-games
„The Eternal Flame: A History of Olympic Opening Ceremonies” w magazynie Populus: https://populous.com/article/the-eternal-flame-a-history-of-olympic-opening-ceremonies
Catherine Baker „The history of spectacular Olympic opening ceremonies” w PBS News: https://www.pbs.org/newshour/world/the-history-of-spectacular-olympic-opening-ceremonies