I tu właśnie samotność wchodzi na scenę nie jako uboczny skutek, lecz jako przewidywalny rezultat.

Dane nie są tylko „smutne”. Są alarmujące.

Kilka liczb, które warto mieć w głowie, bo opisują skalę pęknięcia:

• UE: 13% badanych czuło się samotnych „przez większość czasu” lub „cały czas” w ostatnich 4 tygodniach (EU-LS 2022).
• Polska: „bardzo często” lub „zawsze” samotności doświadcza 8% dorosłych (w 2017 było 4%); wśród uczniów i studentów to 17%.
• UE: Komisja Europejska wskazuje, że zagraniczna manipulacja informacją może polaryzować społeczeństwo, „nastawiając wspólnoty przeciw sobie”.

To są przerażające dane. Przynajmniej dla mnie. Bo mówią o czymś więcej niż o nastroju. Mówią o erozji infrastruktury społecznej: zaufania, dialogu, gotowości do współdziałania. A bez tego — nawet najlepsze instytucje są puste w środku.

Granica przesuwa się cicho

W tle toczy się cicha normalizacja: język pogardy wchodzi do codzienności, spada próg agresji, rośnie nieufność. A im mniej zaufania, tym mniej ryzyka podejmujemy w relacjach — i tym łatwiej o samotność „prewencyjną”: wycofanie, zanim ktoś zrani. Zanim ktoś wyśmieje. Zanim czat klasowy, firmowy lub rodzinny stół zamienią się w sąd polowy.

To nie jest tylko spór polityczny. To mikropęknięcia: w klasowym czacie, w rodzinnej kuchni, w pracy. Pojawia się autocenzura („lepiej nie mówić”), a potem dystans („lepiej nie przychodzić”). Z czasem zrywa się coś więcej niż dyskusja, niestety zrywa się więź.

Młodzi płacą tu podwójnie. Są intensywnie zanurzeni w platformach, a jednocześnie dopiero budują tożsamość i sieci wsparcia. W okresie dojrzewania i wysokiej podatności na wpływy. Wpływy, na które nie mamy wpływu, bo nierzadko są rozsiewane z kont, gdzie nie wiemy nawet, czy stoi za nimi żywy człowiek, bot, czy ktoś z bardzo konkretną agendą skłócenia nas ze sobą.

Samotność obniża odporność społeczną I w ten sposób koło się zamyka.

Samotność napędza polaryzację. Polaryzacja napędza samotność.

Osoba odłączona częściej szuka „przynależności na skróty” — grup, które oferują prostą diagnozę i wroga. Tak rodzi się plemienność: nie wspólnota oparta na współpracy, tylko tożsamość oparta na konflikcie. Plemiona są wygodne, bo znoszą niepewność. Ale są też kosztowne: zjadają mosty. A bez mostów zostaje echo, w którym słyszysz już tylko swoich.

To jest pętla sprzężenia zwrotnego: im bardziej plemienni, tym bardziej samotni; im bardziej samotni, tym bardziej podatni na plemiona. I dlatego trzeba traktować samotność jak kwestię bezpieczeństwa społecznego — nie jako „prywatny smutek”.

Co robić? Nie moralizować. Budować infrastrukturę relacji.

W PASMO chcemy działać wspólnie z innymi, promując inicjatywy, które odpowiadają na ten mechanizm:

1. Higiena emocji w informacji — Zanim udostępnisz — nazwij emocję, którą w tobie uruchamia treść. Lęk? Pogarda? Triumf? Dopiero potem sprawdź źródło. Emocja to sygnał ostrzegawczy, nie dowód.
2. Bezpieczne formaty rozmowy — Moderowane spotkania i „trzecie miejsca”, gdzie można się spierać bez upokarzania. Bez tego każdy spór kończy się ucieczką lub agresją.
3. Edukacja medialna jako profilaktyka samotności — Kompetencje informacyjne i kompetencje relacyjne: jak rozpoznawać manipulację i jak rozmawiać mimo różnic, nie zrywając więzi.
4. Mosty zamiast plemion — Projekty wspólnego działania (wolontariat, inicjatywy sąsiedzkie, kultura), gdzie „robimy coś razem”, zanim znów zaczniemy się etykietować.

W zeszłym roku, gdy działaliśmy jeszcze jako zespół Instytutu Kultury Miejskiej – Miasto Splotów, podczas pilotażowych programów „Kultura i Zdrowie”, zaobserwowaliśmy ciekawy “efekt uboczny” organizowanych przez nas zajęć twórczych. z W ankietach na wejściu motywacja do udziału prawie w ogóle nie dotyczyła budowania relacji: ludzie przychodzili po „coś dla siebie”, po oddech, rytm, sens. A w ankietach końcowych zaś prawie zawsze pojawiała się ta sama fraza: „nawiązałam/nawiązałem nowe relacje”, „mam nieformalną grupę wsparcia”. To był sukces, którego nie planowaliśmy jako głównego celu — a który okazał się być może najcenniejszym efektem całego programu. Sprawiliśmy, że pewne osoby stały się bardziej odporne.

W działalności PASMA chcemy łączyć. Bo wiemy, że tylko razem jesteśmy silni i możemy uporać się z problemami, które nie mają jednego sprawcy i jednego lekarstwa. W Polsce mamy niesamowitą zdolność działania razem w momencie kryzysu. Tyle że teraz mamy kryzys, którego nie widać na pierwszy rzut oka — bo rozgrywa się w relacjach, w języku, w zaufaniu. W tym, czego nie widać w statystykach gospodarczych, ale co w końcu decyduje o wszystkim.

Dlatego będziemy o nim mówić głośno.

Na koniec mam do Ciebie dwie prośbę: odezwij się dziś do kogoś, z kim dawno nie rozmawiałeś. Jedna wiadomość to czasem początek odbudowy mostu.

Jeśli chcesz budować odporność lokalnie — dołącz do działań PASMO.