Infrastruktura a zdrowie psychiczne – brak prostych odpowiedzi

Raport nie przywołuje jednoznacznych i konkretnych wyników badań, które wprost potwierdzałyby zależność między infrastrukturą i przestrzenią publiczną a poprawą lub pogorszeniem zdrowia psychicznego, poziomem izolacji czy samotności 1. Wskazuje jednak, że takie powiązanie istnieje, choć jego charakter zależy od konkretnego przypadku.

To prowadzi do ważnego wniosku: każdy kontekst powinien być analizowany osobno, a porównania między miastami czy społecznościami nie mogą być automatyczne. Społeczności różnią się składem, potrzebami, kontekstem kulturowym i lokalnymi standardami projektowania. Rozwiązania działające w jednym miejscu, nie muszą sprawdzić się w innym.

Rola infrastruktury społecznej

Raport WHO wskazuje kilka kluczowych funkcji infrastruktury społecznej. Dobrze zaprojektowana infrastruktura:

• umożliwia spotkania i interakcje, nie wymuszając ich,
• sprzyja budowaniu relacji sąsiedzkich i wzmacnianiu kapitału społecznego2,
• pomaga przełamywać bariery między grupami społecznymi (związane z wiekiem, statusem materialnym, pochodzeniem i innymi czynnikami),
• pozwala zarówno na aktywne uczestnictwo w życiu społecznym, jak i na przebywanie w przestrzeni wspólnej w pojedynkę.

Ten ostatni aspekt jest szczególnie istotny dla osób doświadczających samotności i izolacji społecznej. Możliwość bycia „obok innych” bez presji interakcji pozwala stopniowo i w niewymuszony sposób oswajać się ze wspólnotą.

Czym jest infrastruktura społeczna?

Choć przestrzeń publiczna bywa intuicyjnie rozpoznawalna, pojęcie infrastruktury społecznej jest znacznie szersze i mniej oczywiste. Obejmuje ono między innymi:

• przestrzenie rekreacji i spotkań np. centra społeczności (kluby osiedlowe, domy kultury itp.), biblioteki, parki, ogrody społeczne, boiska, siłownie zewnętrzne, galerie handlowe, wybiegi dla psów, miejsca modlitwy, muzea i galerie itp.
• szarą infrastrukturę – transport publiczny, drogi, mosty, sieci elektryczne, sieci wodne, system utylizacji śmieci, sieci telekomunikacyjne,
• zieloną i niebieską infrastrukturę – systemy przeciwpowodziowe, zielone dachy, zbieranie deszczówki,

ale również przestrzenie związane z polityką, prawami i usługami:

• społeczna i kulturowa tożsamość, dostęp do informacji, usługi wspólnotowe,
• polityki społeczne i dotyczące ochrony zdrowia, usługi zajmujące się wsparciem dochodów, mieszkalnictwa i opieki nad członkami społeczności,
• usługi edukacyjne.

Każdy z tych elementów powinien być projektowany w taki sposób, aby odpowiadał na realne potrzeby danej społeczności, wspierał ją i był dostępny dla wszystkich jej członków.

Dostępność jako warunek włączenia społecznego

Jeśli w procesie projektowania uwzględnia się dostępność, każdy element infrastruktury może wspierać włączenie społeczne. Najprostszy przykład to biblioteka wyposażona w rampy, windy i inne rozwiązania ułatwiające korzystanie z niej osobom z niepełnosprawnościami. Dzięki temu zyskują one nie tylko dostęp do wiedzy, ale również do lokalnej społeczności czytelników.

Jednocześnie raport – i praktyka – pokazują, że każde rozwiązanie należy analizować w kontekście. W wielu miejscach funkcjonują usługi dostarczania książek do domów osób z niepełnosprawnościami. Dla części z nich jest to ogromne wsparcie. Jednak dla innych, które mogłyby fizycznie odwiedzić bibliotekę, taka usługa może nieświadomie pogłębiać izolację.

Dlatego zarówno sama usługa, jak i sposób jej komunikowania powinny być projektowane z uwzględnieniem różnorodnych potrzeb i możliwości użytkowników oraz z myślą o delikatnym, nienarzucającym się zachęcaniu do korzystania z przestrzeni publicznej. Tak jak wspominałam wcześniej, potrzeby te trzeba rozpoznawać pracując z daną społecznością i projektować rozwiązania włączając te osoby do procesu.

Bezpieczeństwo, utrzymanie i pułapki modernizacji

Raport WHO podkreśla również znaczenie bezpieczeństwa i utrzymania infrastruktury. Zaniedbane, źle oświetlone lub nieczytelne przestrzenie zniechęcają do korzystania z nich i mogą potęgować poczucie wykluczenia.

Jednocześnie modernizacja bywa pułapką. Źle zaprojektowane zmiany mogą zmniejszyć dostępność lub atrakcyjność przestrzeni dla części użytkowników, prowadząc do ich dalszego wykluczenia zamiast integracji. Dlatego tak ważne jest przy wypracowywaniu rozwiązań dokładne zbadanie kim są odbiorcy i jak zaopiekować potrzeby jak najszerszej grupy. Najlepiej włączając do procesu badań i projektowania modernizacji zainteresowane społeczności, które mają korzystać z usprawnień.

Strategie wzmacniania więzi społecznych

WHO wskazuje kilka kierunków działań, które mogą wzmacniać infrastrukturę społeczną i sprzyjać budowaniu relacji:

• intencjonalne projektowanie infrastruktury,
• aktywne włączanie społeczności w proces projektowy,
• reagowanie na zmiany zachodzące w społecznościach i umożliwianie adaptacji infrastruktury,
• inwestowanie w programy społeczne (kluby, grupy sąsiedzkie, wydarzenia, wolontariat),
• rozwijanie social prescribing.

Social prescribing, czyli „przepisywanie” aktywności społecznych i kulturalnych przez lekarzy jako uzupełnienie leczenia farmakologicznego i terapii, zyskuje coraz większą popularność w obszarze zdrowia publicznego. Badania wskazują, że może ono obniżać zapotrzebowanie na interwencje medyczne, wspierać zdrowie psychiczne i przeciwdziałać samotności.3

Przykłady z praktyki

Aby lepiej zobaczyć, jak wnioski z raportu WHO przekładają się na rzeczywiste działania, przywołam przykłady z dwóch miast. Pokazują one nie tylko konkretne rozwiązania, ale także złożoność projektowania przestrzeni publicznych w pracy z lokalnymi społecznościami.

Quartier U1, Norymberga (Niemcy)4

Projekt obejmował sąsiedztwa wzdłuż linii metra U1 w Norymberdze. Mimo dużego potencjału obszar ten nie sprzyjał budowaniu relacji sąsiedzkich ani interakcjom.

Urban Lab Norymberga postawił sobie za cel wzmocnienie ducha wspólnoty oraz przetestowanie nowych form rozwoju dzielnicy, takich jak koprodukcja czy finansowanie społecznościowe. Wraz z mieszkańcami zrealizowano liczne inicjatywy: ogrody społeczne, miejsca zabaw i gier, galerie uliczne, skatepark, szkołę w ogrodzie, kuchnię społeczną czy konferencję poświęconą rozwojowi miast.

Wielu mieszkańców, którzy wcześniej się nie znali, zaczęło angażować się w kolejne działania, często dołączając stopniowo, poprzez obserwację pierwszych inicjatyw.

Medellín (Kolumbia)5

Medellín, drugie co do wielkości miasto Kolumbii, jeszcze pod koniec XX wieku było symbolem przemocy karteli narkotykowych, biedy i braku zaufania do instytucji publicznych. Od 2004 roku miasto konsekwentnie realizuje politykę transformacji społecznej.

Jednym z kluczowych działań było połączenie ubogich dzielnic na wzgórzach z centrum miasta za pomocą kolejek linowych w ramach transportu publicznego. Dzięki temu mieszkańcy zyskali realny dostęp do miasta, a dzielnice stały się cichsze, bezpieczniejsze i bardziej przyjazne. Pojawiły się spotkania sąsiedzkie, zabawy i pikniki.

Innym przykładem jest projekt Escaleras Oasis Tropical w dzielnicy Moravia. Zaniedbaną i niebezpieczną uliczkę pieszą przekształcono we współpracy z mieszkańcami, artystami i studentami. Naprawiono schody, założono ogród miejski, powstały murale, zamontowano meble i oświetlenie solarne. Poprawa estetyki i bezpieczeństwa umożliwiła organizowanie spotkań i budowanie trwalszych więzi społecznych.

Podsumowanie

Raport WHO nie proponuje jednego uniwersalnego rozwiązania problemu samotności w kontekście infrastruktury społecznej i przestrzeni publicznej. Zamiast tego nasze myślenie kieruje na lokalnie osadzone strategie społeczne. To podejście wydaje się szczególnie wartościowe, ponieważ akcentuje potrzebę indywidualnego spojrzenia na każdą społeczność i każdą przestrzeń. Dla naszej Fundacji jest to szczególnie ważne, ponieważ mocne społeczne więzi budują odporność społeczną. Właśnie dlatego jednym z naszych filarów działania jest przestrzeń publiczna.

W tym kontekście warto wspomnieć o naszej współpracy ze School of Form Uniwersytetu SWPS. Studenci realizują projekty dotyczące samotności w dwóch przestrzeniach publicznych w Bielsku-Białej: na Placu św. Mikołaja i Skwerze Esperanto. Powstają koncepcje małej architektury, interakcji pośrednich oraz rozwiązań uwzględniających samotność z wyboru jako formę regeneracji. O tych projektach napiszemy szerzej po zakończeniu semestru zimowego 2026.

Na koniec pozwolę sobie na osobistą prośbę. Zachęcam Was do rozejrzenia się za jakąś wspólną aktywnością – sportową, edukacyjną, sąsiedzką czy towarzyską w Waszej okolicy. Dołączenie do grupy może pozwolić na większą sprawczość w swoim środowisku, ale co najważniejsze, może dać Wam przestrzeń na rozwój. A jeśli już w czymś uczestniczycie, zatrzymajcie się na chwilę i sprawdźcie, jak się czujecie po takim spotkaniu. Mam nadzieję, że te emocje są dobre.